Een mogelijk minderheidskabinet van D66, VVD en CDA zorgt nu al voor discussie in Den Haag. CDA-leider Henri Bontenbal opperde dat ook oppositiepartijen ministers of staatssecretarissen zouden kunnen leveren om zo breder draagvlak te krijgen. Het voorstel is ongebruikelijk en leverde meteen stevige reacties op uit de Kamer.
Wat speelt er precies?
De drie partijen onderzoeken de vorming van een minderheidskabinet. Zo’n kabinet heeft geen vaste meerderheid en moet per onderwerp steun zoeken in het parlement. In dat licht zegt Bontenbal te willen nadenken over manieren om de bestuurlijke basis te verbreden. Een van de opties die hij noemde: vragen aan oppositiefracties om geschikte kandidaten voor het kabinet voor te dragen.
Die gedachte past in een bredere zoektocht naar stabiliteit in een politieke situatie met versnipperde verhoudingen. Tegelijkertijd schuurt het met de gangbare praktijk, waarin de partijen die regeren ook de bewindspersonen leveren. De suggestie roept dus vragen op over verantwoordelijkheden, afspraken en politieke logica: hoe regeer je samen als niet iedereen aan dezelfde tafel heeft onderhandeld?
Gebruikelijk is anders
In Nederland leveren coalitiepartijen normaliter de ministers en staatssecretarissen. Zo ontstaat een team dat een gezamenlijk akkoord uitvoert en daar in de Kamer op wordt aangesproken. Er zijn uitzonderingen: kabinetten kunnen partijloze of vakministers aantrekken, en in het verleden kwamen ook extraparlementaire varianten voor. Maar het expliciet vragen aan oppositiepartijen om kabinetsleden te leveren, terwijl zij geen deel uitmaken van de coalitie, is zeldzaam.
De gedachte erachter is duidelijk: een minderheidskabinet zoekt zekerheid en wil het risico van wisselende steun verkleinen. Toch blijft de kernvraag dezelfde: wie draagt de politieke verantwoordelijkheid voor beleid waar niet iedereen vooraf aan heeft meegetekend? Zonder een bindend akkoord kan de houdbaarheid van zo’n constructie onder druk komen te staan.
Reacties uit de Kamer
De eerste reacties waren afwijzend. Vanuit GroenLinks-PvdA werd snel duidelijk gemaakt dat de partij geen kabinetsleden gaat leveren voor een akkoord waar niet over is mee onderhandeld. Oppositiepartijen benadrukken dat regeren verantwoordelijkheid vraagt en dat je die niet los kunt knippen van afspraken, doelen en financiering.
Ook op rechts klinkt kritiek. Partijen die zichzelf zien als verkiezingswinnaars vinden dat zij ten onrechte buiten de formatie worden gehouden. Volgens hen bewijst het voorstel dat de beoogde coalitie geen stevige basis heeft en straks afhankelijk wordt van incidentele deals in de Kamer. Zij waarschuwen dat dit leidt tot onduidelijkheid in de uitvoering en trage besluitvorming op dossiers die om snelheid vragen.
Wisselende meerderheden als werkmethode
D66-leider Rob Jetten benadrukte ondertussen dat een minderheidskabinet per wet en per thema steun wil zoeken. Hij noemde onderwerpen als internationale veiligheid en migratie als terreinen waarop mogelijk brede meerderheden te vinden zijn. Het idee: niet één groot regeerakkoord, maar gerichte afspraken per dossier.
Die aanpak kan ruimte geven om per onderwerp samen te werken met verschillende partijen. Het vraagt echter ook om vertrouwen en voorspelbaarheid. Zonder vooraf vastgelegde lijnen moeten voorstellen inhoudelijk sterk zijn en tijdig worden afgestemd. Anders dreigt een patroon van last-minute onderhandelingen, uitstel en compromissen die niemand volledig tevreden stellen.
Discussie over internationale invloed
Rond de formatie speelt ook een bredere discussie over de invloed van internationale organisaties op nationaal beleid. Critici vrezen dat een zwak kabinet ontvankelijker is voor externe druk, bijvoorbeeld bij klimaat-, handels- of veiligheidsdossiers. Anderen wijzen erop dat Nederland juist gebaat is bij stabiele samenwerking in Europa en daarbuiten, en dat internationale afspraken democratisch worden getoetst in de Tweede Kamer en via de ministerraad.
De spanning tussen nationale grip en internationale afstemming is niet nieuw. In een minderheidsconstructie kan die spanning sterker worden gevoeld, omdat het politieke draagvlak per onderwerp moet worden verdiend. Dat maakt transparantie over de Nederlandse inzet in internationale gremia extra belangrijk.
De politieke risico’s
Voor het beoogde kabinet ligt de grootste uitdaging in continuïteit. Zonder vaste meerderheid is de kans groter dat plannen sneuvelen of worden uitgekleed. Dat kan het tempo drukken op complexe dossiers zoals asiel en migratie, de woningmarkt, koopkracht en de energietransitie. Ambtelijke voorbereidingen vragen richting, en uitvoeringsorganisaties hebben baat bij bestendige keuzes.
Voor de oppositie zijn er eveneens afwegingen. Meedoen aan deelakkoorden kan zorgen voor invloed en concrete resultaten. Tegelijk schuilt er het risico in dat partijen moeten verdedigen wat zij niet volledig steunen, of dat ze door kiezers worden afgerekend op “mee-regeren zonder regeringsverantwoordelijkheid”. Die spanning verklaart deels waarom het idee om oppositiepartijen bewindspersonen te laten leveren weinig tractie krijgt.
Hoe nu verder?
De formatie zal de komende tijd duidelijk moeten maken of het voorstel van Bontenbal meer is dan een gedachte-experiment. Praktisch gezien zijn er ook andere opties om expertise binnen te halen: partijloze vakministers, zwaargewichten uit de bestuurspraktijk of tijdelijke speciale gezanten op deelterreinen. Zulke keuzes veranderen echter niets aan de kern: voor elk wetsvoorstel is een meerderheid in de Tweede Kamer nodig.
De drie partijen zullen daarom werk moeten maken van een realistische werkagenda en vroege afstemming met potentiële steunpartners. Heldere prioriteiten, degelijke doorrekeningen en een uitvoerbaar tijdpad zijn daarbij cruciaal. Alleen zo kan een minderheidskabinet laten zien dat het meer is dan een noodverband.
Of oppositiepartijen alsnog bereid zijn om verantwoordelijkheid te nemen, zal afhangen van de inhoud. Waar overlap is, kunnen deeldeals ontstaan. Waar de verschillen groot zijn, zal het kabinet moeten kiezen: temporiseren, bijsturen of alternatieve meerderheden zoeken. Dat is politiek weerbarstig, maar niet onmogelijk.
Kortom: de discussie over oppositieministers legt vooral bloot hoe smal de basis is voor een minderheidskabinet. De sleutel ligt bij transparante keuzes, betrouwbare uitvoering en serieuze Kamercoalities per dossier. Lukt het om die drie te combineren, dan kan deze constructie werken. Zo niet, dan dreigt een periode van schuivende panelen en wisselend beleid. De komende weken in de formatie geven de eerste antwoorden.
