De kans is groot dat het verplichte eigen risico in de zorg omhoog gaat. Volgens gelekte informatie overwegen D66, VVD en CDA in de formatiebesprekingen een verhoging van 385 euro naar een bedrag tussen 400 en 440 euro. Het idee levert naar schatting zo’n 800 miljoen euro op en zou nodig zijn om extra uitgaven, onder meer voor Defensie, te dekken. Formeel is er nog niets besloten, maar het plan ligt wel degelijk op tafel en zorgt voor stevige discussie in Den Haag.
Wat er nu op tafel ligt
De gesprekken tussen D66, VVD en CDA bevinden zich in een cruciale fase. De drie partijen mikken op een conceptakkoord rond 30 januari. Bronnen benadrukken dat de grote knopen nog niet zijn doorgehakt, maar dat een aanpassing van het eigen risico serieus wordt onderzocht. In de stukken die circuleren, staat een bandbreedte van 400 tot 440 euro. De redenering die daarbij wordt genoemd is deels inflatiecorrectie en deels het vrijmaken van ruimte voor andere prioriteiten, waarbij Defensie hoog op de lijst staat.
Dat laatste past in een bredere Europese trend. Door de veiligheidsontwikkelingen van de afgelopen jaren willen meerdere landen sneller richting de NAVO-norm van 2 procent van het bbp voor defensie-uitgaven. Ook Nederland staat onder druk om dat doel duurzaam te halen. De vraag is vooral: waar komt het geld vandaan?
Achtergrond bij het eigen risico
Het eigen risico in de basisverzekering staat sinds 2016 op 385 euro en is sindsdien niet verhoogd. Het idee achter het eigen risico is dat verzekerden een deel van de zorgkosten zelf dragen, om zo de totale zorguitgaven te temperen en onnodig gebruik te voorkomen. Tegelijkertijd is er al jaren kritiek op het systeem, omdat vooral mensen met chronische aandoeningen en lage inkomens relatief hard worden geraakt.
Meerdere partijen, waaronder in het verleden ook de PVV, pleitten eerder voor afschaffing of een ingrijpende hervorming van het eigen risico. Een vaak genoemd alternatief is bijvoorbeeld een model waarin het risico per behandeling of per zorgprestatie wordt afgerekend, of een lager eigen risico met inkomensafhankelijke compensatie. Vooralsnog ligt echter juist een verhoging op tafel.
De cijfers en de gevolgen
De verhoging naar 400 à 440 euro zou volgens berekeningen circa 800 miljoen euro extra opleveren. Dat geld zou moeten bijdragen aan de financiering van nieuwe uitgaven, waaronder defensie. Critici waarschuwen dat een hogere drempel kan leiden tot zorgmijding, vooral bij mensen die financieel weinig ruimte hebben. Huisartsen en patiëntenorganisaties benadrukken dat uitgestelde zorg vaak leidt tot duurdere en intensievere zorg later, wat de totale kosten juist kan opdrijven.
Aan de andere kant wijzen voorstanders erop dat de premie dan mogelijk minder hard hoeft te stijgen, en dat het eigen risico vooral bedoeld is om bewust zorggebruik te stimuleren. Een afweging die al jaren speelt, maar in de huidige begrotingssituatie opnieuw zwaar weegt.
Spanning in de formatietijdlijn
De timing vergroot de druk. De drie partijen willen op korte termijn tot een conceptakkoord komen, maar erkennen dat veel onderwerpen nog openstaan. Dat maakt de komende dagen intens. Met weinig tijd en veel dossiers op tafel is het de kunst om politieke prioriteiten en financieel haalbare keuzes in één pakket te gieten. De formatie is daarmee in een fase beland waarin tempo en compromis centraal staan.
Opvallend detail: doordat informateur Letschert andere verplichtingen heeft, zou D66-leider Rob Jetten dit weekend naar verwachting de vergaderingen voorzitten. Bronnen omschrijven de sfeer als werkbaar en constructief. In vergelijking met eerdere formatierondes is het onderlinge vertrouwen beter, klinkt het. Tegelijkertijd is duidelijk dat de echte test pas komt wanneer de partijen concrete bedragen en harde keuzes vastleggen.
Politieke reacties en tegenstemmen
Vanuit de oppositie komt kritiek op het plan om het eigen risico te verhogen, zeker als dat gebeurt om defensie-uitgaven te financieren. Verwachting is dat partijen als PVV, SP en GroenLinks-PvdA zullen wijzen op de gevolgen voor chronisch zieken en ouderen, en alternatieve dekkingen zullen voorstellen, zoals bezuinigingen elders of aanpassingen in klimaat- en migratiebudgetten. Ook patiëntenorganisaties volgen het dossier op de voet en pleiten voor maatregelen die zorgmijding voorkomen.
De onderhandelende partijen zelf houden de kaarten tegen de borst. Zij benadrukken dat het om varianten gaat die op haalbaarheid worden getoetst, en dat er pas gecommuniceerd wordt als er een samenhangend pakket ligt. Daarmee blijft voorlopig onduidelijk hoe de pijn en de lasten precies worden verdeeld.
Mogelijke verzachtende maatregelen
Mocht de verhoging doorgaan, dan kan het kabinet proberen de effecten voor kwetsbare groepen te verzachten. Denk aan gerichte compensatie via de zorgtoeslag, het invoeren van een lagere maximaal te betalen eigen bijdrage voor bepaalde groepen, of het beperken van het aantal zorgmomenten waarop het eigen risico wordt aangesproken. Zulke ingrepen kosten echter ook geld en verminderen de netto-opbrengst van de verhoging.
Daarnaast speelt de uitvoerbaarheid een rol. Zorgverzekeraars en uitvoeringsinstanties hebben tijd nodig om systemen en communicatie aan te passen. Een besluit in de formatie betekent daarom niet dat alles direct per 1 januari volgend jaar rond is, al is dat vaak wel de streefdatum.
Hoe het proces verder gaat
Als de partijen een conceptakkoord bereiken, volgt eerst bespreking in de fracties. Daarna komt er meer duidelijkheid over de begrotingslijnen en de precieze invulling van maatregelen. Het Centraal Planbureau zal naar verwachting de budgettaire effecten doorrekenen, zodat duidelijk is wat de koopkracht en de overheidsfinanciën doen. Vervolgens is wetgeving nodig om het eigen risico aan te passen. Daarbij hoort ook een consultatieronde waarin belangenorganisaties hun zienswijze kunnen geven.
Pas in die latere fase wordt zichtbaar welke keuzes definitief zijn. Tot die tijd blijft het speculeren op basis van varianten en lekkages. De inzet is helder: het gat in de begroting dichtlopen en tegelijk rekening houden met draagvlak, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid.
De kern in één oogopslag
Samengevat: D66, VVD en CDA onderzoeken een verhoging van het eigen risico in de zorg naar 400–440 euro. Het levert ongeveer 800 miljoen euro op, geld dat onder meer nodig is voor hogere defensie-uitgaven. Het plan is politiek gevoelig, omdat het vooral mensen treft die veel zorg nodig hebben. De tijdsdruk in de formatie is groot, waardoor de komende dagen beslissend zijn. Als er een akkoord komt, volgt een traject van doorrekeningen en wetgeving, met ruimte voor aanpassingen en compensatie.
De komende week moet blijken of de verhoging in het conceptakkoord belandt, of dat de partijen kiezen voor een andere route. Voor burgers en zorgverleners staat in elk geval veel op het spel: de combinatie van betaalbare zorg, solide overheidsfinanciën en voldoende investeringen in veiligheid vraagt om lastige, maar scherpe keuzes.
