Met nog maar een paar dagen tot de Hongaarse verkiezingen kijkt Brussel vooruit naar wat er gebeurt als Viktor Orbán opnieuw premier blijft. Volgens EU-bronnen, aangehaald door Politico, liggen er verschillende draaiboeken klaar voor het geval Boedapest zijn koers ongewijzigd voortzet. De zorgen draaien vooral om Hongarijes houding in de oorlog in Oekraïne: het land blokkeerde eerder al Europese plannen voor militaire en financiële steun en maakte geregeld gebruik van het vetorecht om besluiten te vertragen of te verwateren.
Dat werpt een schaduw over de eenheid waar de Europese Unie sinds het begin van de oorlog veel waarde aan hecht. De vraag in Brussel is minder óf er wordt opgetreden bij een nieuwe termijn van Orbán, maar vooral hóe en met welke middelen druk kan worden opgebouwd zonder de Unie verder te splijten.
Wat staat er op het spel?
De EU probeert al sinds 2022 gecoördineerd op te treden richting Rusland, met sanctiepakketten, militaire leveringen en financiële steun voor Kyiv. Voor delen van het buitenlands en veiligheidsbeleid is unanimiteit nodig. Als één lidstaat zijn veto inzet, ligt een heel pakket stil. Hongarije heeft die hefboom herhaaldelijk gebruikt, officieel om “escalatie” te voorkomen en nationale belangen te beschermen.
Voor veel andere hoofdsteden is dat problematisch. Elke blokkade vertraagt besluitvorming en voedt twijfel over Europese slagkracht. In Kiev en Moskou wordt zo’n gebrek aan eensgezindheid scherp gevolgd. Daarom kijkt Brussel nu naar manieren om minder afhankelijk te zijn van unanimiteit, of in elk geval de impact van een eenzame dwarsligger te beperken.
Welke opties bekijkt Brussel?
Volgens ingewijden liggen er grofweg drie sporen op tafel. Ten eerste: voortzetten en uitbreiden van de financiële druk die de afgelopen jaren al is ingezet. Denk aan het bevriezen van EU-geld zolang Boedapest niet aan afspraken voldoet. Ten tweede: de juridische route intensiveren, via strengere toepassing van rechtsstaatregels en nieuwe procedures als dat nodig is. En ten derde: besluiten zoeken langs paden waar unanimiteit niet vereist is, of samenwerken met een “coalition of the willing” om Hongarije in de praktijk te omzeilen.
Die sporen sluiten elkaar niet uit. Integendeel, in eerdere dossiers combineerde de EU al vaker druk, dialoog en omwegen om toch vooruit te komen. De inzet hangt af van de uitslag in Boedapest, de toon die de nieuwe regering kiest en de urgentie van het dossier op tafel, bijvoorbeeld een nieuw steunpakket voor Oekraïne of aanvullende sancties.
De geldkraan als drukmiddel
Het machtigste instrument dat Brussel de afgelopen jaren gebruikte, is het vasthouden van Europese subsidies. Onder het zogeheten rechtsstaatmechanisme kan de Commissie EU-geld in de wacht zetten als er risico’s zijn dat middelen verkeerd worden besteed doordat de rechtsstaat hapert. Voor Hongarije draait dat onder meer om zorgen over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, aanbestedingen en anticorruptiewaakhonden.
Dit is geen symbolische dreiging: het gaat om miljarden aan cohesiefondsen en herstelgelden. Een deel kwam pas weer los nadat Boedapest hervormingen aankondigde en doorvoerde, maar andere stromen blijven voorlopig geblokkeerd. Als Orbán na de verkiezingen de confrontatie zoekt, kan de Commissie die lijn verlengen: strenge beoordelingen, scherpe mijlpalen en geen uitbetaling zonder aantoonbare verbeteringen.
Voor Hongarije weegt dat zwaar. Het land leunt voor infrastructuur, onderwijs en innovatieprojecten op EU-subsidies. Langdurige onzekerheid kan investeerders afschrikken en de economische groei drukken. Dat is precies de hefboom die Brussel gebruikt: niet om te straffen, maar om te sturen richting naleving van gemeenschappelijke regels.
Juridische route en besluitvorming omzeilen
Naast de geldkraan is er de juridische gereedschapskist. De Commissie kan inbreukprocedures starten wanneer EU-recht wordt geschonden. In het uiterste geval kan een zaak bij het Europees Hof van Justitie belanden. Ook het zwaardere politieke instrument, artikel 7 van het EU-Verdrag, blijft op de achtergrond aanwezig, al is daar brede steun voor nodig en is het proces traag en beladen.
Parallel zoeken lidstaten naar manieren om minder kwetsbaar te zijn voor veto’s. In sommige beleidsterreinen kan al met gekwalificeerde meerderheid worden besloten. Waar dat niet kan, ontstaat ruimte voor creatieve oplossingen: samenwerkingen tussen een groep landen, intergouvernementele afspraken buiten de EU-begroting om, of technische constructies waarbij 26 landen stappen zetten en één land feitelijk wordt gepasseerd zonder formeel te breken met de regels. Zulke routes zijn juridisch gevoelig, maar worden in Brussel steeds vaker als noodklep gezien om stilstand te voorkomen.
Waarom Hongarije dwarsligt
Boedapest benadrukt al jaren dat het escalatie wil vermijden, nationale soevereiniteit wil beschermen en ruimte wil houden voor dialoog met Moskou. Daarnaast spelen energiebelangen mee: Hongarije is afhankelijk van Russische olie en gas en heeft contracten lopen die het niet zomaar opzij wil schuiven. Binnenlands politiek weegt dat alles dubbel: Orbán presenteert zich graag als beschermer van koopkracht en stabiliteit, en gebruikt Brusselse druk als bewijs dat hij het opneemt tegen een “centrale macht”.
Dat betekent niet dat er nooit beweging is. Onder druk van bevroren EU-gelden en juridische procedures zette Boedapest eerder stappen op het gebied van justitiële hervormingen en toezicht. Maar telkens wanneer de EU een nieuw groot dossier op tafel legt, zoals extra steun aan Oekraïne of een nieuw sanctiepakket, laait de strijd om tempo en inhoud weer op.
Reacties in Europa
In veel hoofdsteden groeit de frustratie over herhaalde blokkades, juist nu geopolitieke druk en oorlogslasten toenemen. Tegelijk klinkt er ook een pleidooi om de deur naar dialoog open te houden. Het doel is niet om een lidstaat in de hoek te zetten, maar om gezamenlijke besluiten mogelijk te maken zonder dat kernwaarden en rechtsstatelijke waarborgen verwateren. Die balans vinden blijft lastig, zeker met verkiezingen in meerdere EU-landen en Europese instellingen die volgend jaar aan een nieuwe termijn beginnen.
Gevolgen voor Hongarije en de EU
Voor Hongarije is de inzet tastbaar: toegang tot EU-middelen, investeringsklimaat en invloed aan de onderhandelingstafel. Een geïsoleerde positie kan economisch knellen en politiek vermoeien. Voor de EU staat geloofwaardigheid op het spel. Kan de Unie snel en eensgezind handelen in een oorlog aan de rand van het continent? En kan zij interne waarden handhaven zonder zichzelf in de knoop te leggen met vetoregels en traagheid?
De manier waarop Brussel met Boedapest omgaat, wordt daardoor een testcase. Lukt het om het instrumentarium – geld, recht en samenwerking – zó in te zetten dat de Unie voortgang boekt en de rechtsstatelijke lat hoog houdt, dan kan dat als blauwdruk dienen voor toekomstige crises.
Wat gebeurt er na de stembus?
Meteen na de uitslag zal de Europese Commissie de toon uit Boedapest wegen: komt er ruimte voor compromis, of kiest Orbán voor confrontatie? In de aanloop naar de eerstvolgende Europese toppen worden scenario’s naast elkaar gelegd: van gefaseerde uitbetalingen bij concrete hervormingen, tot parallelle trajecten met een groep bereidwillige landen op gevoelige veiligheids- en buitenlanddossiers.
Mocht er in Boedapest wél een koerswijziging komen, dan ligt een reset voor de hand: duidelijke afspraken over rechtsstaatmijlpalen, een strakkere planning voor hervormingen en een herstart van uitbetalingen wanneer aan voorwaarden is voldaan. In het andere scenario, waarin de patstelling aanhoudt, zal Brussel zwaarder leunen op juridische middelen en samenwerkingen buiten unanimiteit om.
De komende weken worden dus beslissend. Brussel wil de deur voor overleg openhouden, maar bereidt zich tegelijk voor op stevige stappen als dat nodig is. Wat vaststaat: de oorlog in Oekraïne duldt geen eindeloze stilstand. Welke regering er ook in Boedapest aantreedt, de druk om keuzes te maken – en mee te bewegen met de rest van de EU – zal alleen maar toenemen.
