D66, VVD en CDA hebben in Den Haag een belangrijke stap gezet richting een nieuw kabinet. Bijna drie maanden na de verkiezingen ligt er een akkoord op hoofdlijnen. De volledige tekst wordt vrijdag gepresenteerd. Met dit akkoord komt een minderheidskabinet binnen bereik en is de weg vrij voor de volgende fase van de formatie, met als doel om in februari de nieuwe ploeg te presenteren.
Stand van zaken in de formatie
De afgelopen dagen is er intensief dooronderhandeld. De drie partijen zaten lang aan tafel om de laatste knopen door te hakken. Volgens de onderhandelaars is er nu overeenstemming over de grote lijnen. Woensdag worden de laatste details nog uitgewerkt. D66-leider Rob Jetten verwacht niet dat het akkoord daarop nog stukloopt. De sfeer is voorzichtig optimistisch: er ligt een basis waar alle drie partijen mee uit de voeten kunnen.
Financiën waren de grote horde
Het lastigste onderdeel van de gesprekken was de begroting. Over de financiële keuzes is stevig onderhandeld, zo bevestigen betrokkenen. Jetten benadrukt dat dit deel nu op een nette manier is afgerond en dat lasten niet worden doorgeschoven naar volgende generaties. Wat er precies is afgesproken, wordt pas vrijdag bekendgemaakt. Dat de financiën zo centraal stonden, is logisch: het gaat om keuzes die direct bepalen hoeveel ruimte er is voor plannen op het gebied van bijvoorbeeld klimaat, zorg, veiligheid en onderwijs, en hoe die betaald worden zonder het begrotingskader te overschrijden.
Rol van de informateur
Informateur Rianne Letschert leidde de gesprekken en bracht de partijen weer bij elkaar na eerdere vastgelopen pogingen. Onder haar begeleiding lukte het D66, VVD en CDA om opnieuw aan te schuiven en stap voor stap toe te werken naar overeenstemming. De komende dagen leggen Jetten, VVD-leider Dilan Yesilgöz en CDA-voorman Henri Bontenbal het bereikte akkoord voor aan hun fracties. Daar moeten de Kamerleden groen licht geven voor de volgende stap.
Presentatie en politieke kalender
Vrijdag volgt de officiële presentatie van het akkoord. Daarna is het woord aan de Tweede Kamer. Het debat over de uitkomsten staat naar verwachting voor woensdag op de agenda. Aansluitend wordt een formateur benoemd, doorgaans de beoogd premier. In dit geval ligt het voor de hand dat Jetten die rol op zich neemt. Als formateur stelt hij de ploeg van ministers en staatssecretarissen samen. Het doel is om in februari op het bordes van Paleis Huis ten Bosch te staan en het nieuwe kabinet officieel te presenteren.
Minderheidskabinet: keuze uit noodzaak
De keuze voor een minderheidskabinet is geen wensdroom, maar een uitkomst van de politieke verhoudingen. Eerdere pogingen om een meerderheid te vormen met GroenLinks/PvdA of JA21 liepen vast, mede door blokkades van de VVD en D66. Uiteindelijk besloten D66, VVD en CDA het samen te proberen zonder vaste meerderheid in de Tweede Kamer. Samen hebben de partijen 66 zetels. In de Eerste Kamer is de positie nog kwetsbaarder, waardoor er per onderwerp steun nodig is, links én rechts.
Dat heeft gevolgen voor de manier van besturen. Een minderheidskabinet moet per dossier meerderheden bouwen. Dat vraagt om openheid richting oppositiepartijen en om duidelijke prioriteiten. Het kan leiden tot bredere steun voor onderdelen van het beleid, maar het maakt de politiek ook grilliger: wetgeving kan sneller stranden als steun wegvalt, en tempo maken is lastiger als er per wet intensief onderhandeld moet worden.
Reacties van de partijleiders
De eerste reacties zijn voorzichtig positief. Yesilgöz benadrukt dat er duidelijke keuzes zijn gemaakt en dat het akkoord niet kleurloos is. Ze wil inhoudelijk nog weinig delen voor de presentatie, maar geeft aan dat de drie partijen iets neerleggen waar ze achter staan en waarmee ze de oppositie hopen te overtuigen. Bontenbal spreekt van opluchting: na weken hard werken ligt er een onderhandelingsresultaat waar het CDA mee verder kan. Jetten richt zich vooral op het vervolg: volgens hem is de basis er om snel aan de slag te gaan.
Wat betekent dit voor beleidsplannen?
Grootschalige institutionele veranderingen worden niet verwacht. De partijen willen geen nieuwe ministeries optuigen of departementen hernoemen. De toon is pragmatisch: minder nieuwe structuren, meer uitvoeren. Die lijn past bij de wens om het simpel te houden en tempo te maken. De precieze keuzes per beleidsterrein worden vrijdag zichtbaar. Dan wordt duidelijk waar het geld naartoe gaat, welke doelen prioriteit krijgen en waar is gekozen voor uitstel of versobering.
Verschillende thema’s dringen zich op. De begroting bepaalt of er ruimte is voor extra investeringen of juist om te bezuinigen. Op klimaat en energie zal het gaan over tempo en haalbaarheid van doelen, met oog voor betaalbaarheid. Op de woningmarkt blijft de druk hoog en is de vraag welke maatregelen de bouw en doorstroming kunnen versnellen. Op migratie en veiligheid speelt de wens om grip te houden, en in de zorg de uitdaging om kwaliteit en toegankelijkheid betaalbaar te houden. Zonder meerderheid is het aannemelijk dat het kabinet per onderwerp zoekt naar wisselende bondgenoten: soms aan de linkerkant voor sociale thema’s, soms aan de rechterkant voor migratie of veiligheid, en soms in het midden voor financieel draagvlak.
Spelregels in beide Kamers
Omdat de drie partijen geen meerderheid hebben in de Tweede Kamer en nog minder stevig staan in de Eerste Kamer, wordt de Senaat een cruciale factor. Veel wetten moeten daar langs en kunnen er sneuvelen. Dat betekent dat het kabinet al aan de voorkant rekening moet houden met de samenstelling van de Eerste Kamer en dat er vaker voor overleg gekozen zal worden voordat wetsvoorstellen officieel worden ingediend. Deze ‘vooraf bouwen’ benadering kan vertragen, maar vergroot de kans dat voorstellen ook echt de eindstreep halen.
Vooruitblik
Met het akkoord op hoofdlijnen ligt er een routekaart voor een minderheidskabinet van D66, VVD en CDA. Als de fracties akkoord gaan, het debat in de Tweede Kamer geen verrassingen oplevert en een formateur wordt benoemd, kan het nieuwe kabinet nog voor het einde van februari aantreden. Tot die tijd blijft het spannend: de inhoud van het pakket bepaalt of oppositiepartijen bereid zijn mee te bewegen.
Vrijdag volgt duidelijkheid. Dan wordt zichtbaar hoe de partijen de financiële puzzel hebben gelegd, welke prioriteiten ze stellen en welke compromissen ze hebben gesloten. Ook wordt dan duidelijk waar de eerste steun gezocht zal worden. De formatie komt daarmee in een beslissende fase: van onderhandelen achter gesloten deuren naar overtuigen in volle openbaarheid, met een kabinet dat het vanaf dag één moet hebben van het bouwen van bruggen.
