De samenstelling van de nieuwe coalitie is het centrale onderwerp bij de gesprekken op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum. D66, CDA en VVD zitten daar donderdag en vrijdag met informateur Rianne Letschert om tafel. D66-leider Rob Jetten benadrukt dat er gewerkt wordt aan een stevig akkoord, maar hij ziet op dit moment geen reden om JA21 bij het overleg aan te laten schuiven.
De inzet van de gesprekken
De drie partijen spreken vooral over welke coalitievariant haalbaar en stabiel is. De locatie in Hilversum wordt vaker gebruikt voor vertrouwelijke politieke bijeenkomsten en biedt de rust om de grote lijnen uit te zetten. Volgens betrokkenen staat de vraag centraal hoe een kabinet kan worden gevormd dat snel aan de slag kan, zonder de politieke verhoudingen te negeren. Het doel is om na deze ronde in elk geval duidelijk te hebben welke route het meest perspectief biedt.
Jetten houdt deur naar samenwerking open, maar niet voor JA21 aan tafel
Jetten liet bij binnenkomst weten dat hij niet verwacht dat JA21 tijdens deze twee dagen aansluit. Hij ziet wel het belang van brede samenwerking in de Tweede Kamer, zowel met partijen links als rechts van het midden. Veiligheid en woningbouw noemde hij als voorbeelden van dossiers waarop meerderheden nodig zijn. Het uitgangspunt van D66 blijft: afspraken maken met wie wil meewerken aan een stabiele koers, maar niet per se iedereen direct aan de onderhandelingstafel uitnodigen.
Op de vraag of D66 “zijn verlies moet nemen” en JA21 een grotere rol moet geven, reageerde Jetten nuchter. Volgens hem werken de drie partijen aan een ambitieus akkoord en is vanaf het begin duidelijk dat er met 63 zetels steun van andere fracties nodig is. Dat ziet hij niet als een zwakte, maar als een kenmerk van de huidige politieke werkelijkheid: brede steun zoeken per onderwerp hoort erbij, juist in een tijd met internationale spanningen en stevige binnenlandse opgaven.
Waarom de 63 zetels ertoe doen
Gezamenlijk komen D66, CDA en VVD tot 63 zetels. Voor een meerderheid in de Tweede Kamer zijn er 76 nodig. Dat betekent dat de onderhandelaars moeten kiezen: ofwel een vierde partij toevoegen aan de coalitie, ofwel inzetten op een minderheidskabinet dat per thema meerderheden zoekt. Beide routes hebben voor- en nadelen. Een vierde partij kan voor meer stabiliteit zorgen, maar maakt het akkoord vaak complexer. Een minderheidskabinet kan sneller opereren en per dossier de beste partners zoeken, maar is kwetsbaarder als steun wegvalt.
In de praktijk komt het vaak neer op een mix: een kernakkoord met heldere prioriteiten, plus afspraken met andere partijen over specifieke onderwerpen. Zo ontstaat er werkbare ruimte zonder dat alles in beton gegoten hoeft te worden. De uitdaging is om een balans te vinden tussen slagkracht en brede politieke inbedding.
Wie is JA21 en wat staat er op het spel?
JA21 is een rechtse partij die vooral inzet op strengere migratie, law-and-order en een kleinere overheid. Voorstanders van het betrekken van JA21 zien mogelijkheden voor een steviger rechtse meerderheid op thema’s als veiligheid en begrotingsdiscipline. Tegenstanders waarschuwen dat het de verhoudingen op scherp kan zetten en samenwerking met linkse of centrumlinkse partijen op andere dossiers kan bemoeilijken. In deze fase kiest D66 ervoor om de gesprekken met de huidige drie partijen te concentreren, en waar nodig steun van buiten de coalitie te organiseren.
Dat betekent niet dat de deur naar samenwerking dicht is. Integendeel: Jetten onderstreept dat bij cruciale wetten en maatregelen iedereen nodig kan zijn. De vraag is alleen of deelname aan de onderhandelingen nu de beste manier is om tot resultaat te komen. Voorlopig is het antwoord vanuit D66 duidelijk: niet in deze ronde.
De rol van de informateur en de sfeer op De Zwaluwenberg
Informateur Rianne Letschert heeft als taak om te verkennen welke coalitievarianten voldoende draagvlak en inhoudelijke samenhang hebben. Zij moet peilen waar compromissen mogelijk zijn, welke prioriteiten gedeeld worden en welke combinaties of werkafspraken houvast bieden voor bestuur. Gesprekken op De Zwaluwenberg verlopen traditioneel in beslotenheid, zodat er vrijuit gesproken kan worden. Pas wanneer er iets concreets te melden is, komt er een gezamenlijke update of een brief aan de Kamer.
De informateur zal ook letten op de uitvoerbaarheid van plannen. Na jaren waarin de bestuurscultuur en de uitvoeringskracht van de overheid ter discussie stonden, is er behoefte aan realistische doelen, heldere verantwoordelijkheden en een tempo dat past bij wat ministeries, gemeenten en uitvoeringsdiensten aankunnen.
Mogelijke routes naar een akkoord
Drie scenario’s liggen voor de hand. Ten eerste kan er een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD komen, dat structureel steun zoekt per onderwerp. Ten tweede kan een vierde partij aansluiten om de meerderheid aan de basis te vergroten; denk aan een gesprekspartner in het politieke midden of een partij links van het centrum die op sociaal-economische thema’s wil meedoen. Ten derde kan er worden gewerkt met gedoogafspraken: een partij doet niet mee in het kabinet, maar levert wel steun op onderdelen in ruil voor concrete afspraken.
Welke route ook gekozen wordt, de crux is vertrouwen. Partijen moeten erop kunnen rekenen dat afspraken worden nagekomen en dat er snel geschakeld kan worden als omstandigheden veranderen. Dat vraagt om duidelijke spelregels en een realistische verdeling van ambities over de regeerperiode.
Belangrijke dossiers die vragen om tempo
De woningnood staat hoog op de agenda. Bouwdoelen, vergunningen en financiering vragen om keuzes die alleen met brede steun haalbaar zijn. Ook de nationale veiligheid krijgt nadruk, met meer aandacht voor defensie, cybersecurity en de weerbaarheid van vitale infrastructuur. Verder spelen energie en klimaatbeleid een grote rol, omdat huishoudens en bedrijven duidelijkheid nodig hebben over kosten, infrastructuur en ondersteuning.
Naast deze thema’s komen ook zorg, onderwijs en koopkracht druk op tafel. Hoe houd je basisvoorzieningen toegankelijk en betaalbaar? Welke investeringen zijn nodig om de economie toekomstbestendig te maken? En hoe zorg je dat beleid uitvoerbaar is, ook voor gemeenten en provincies die een groot deel van de uitvoering op zich nemen? Antwoorden op die vragen vergen breed draagvlak, en juist daarom hameren de onderhandelende partijen op samenwerking over partijgrenzen heen.
Reacties en vervolg
De toon bij aanvang van de gesprekken is zakelijk en pragmatisch. Jetten legt de nadruk op resultaatgericht werken en het vermijden van symboliek die het proces vertraagt. CDA en VVD houden zich op de vlakte, maar delen de wens om snel tot een richtinggevende set afspraken te komen. Zodra er voldoende voortgang is, zal de informateur melden wat de volgende stap wordt: dooronderhandelen in dezelfde samenstelling, een vierde partij uitnodigen, of een hybride werkvorm met afspraken over steun van buiten.
Voor nu is duidelijk dat de drie partijen hun energie steken in het uitwerken van een basis waarop doorgebouwd kan worden. JA21 blijft op dit moment buiten de kamer, maar kan bij inhoudelijke dossiers alsnog een rol spelen als er in de Kamer meerderheden worden gesmeed. Dat past in de lijn die Jetten schetst: niet iedereen hoeft aan tafel te zitten om toch samen te werken.
Samengevat: D66, CDA en VVD zoeken op De Zwaluwenberg naar een werkbare coalitievorm, onder leiding van informateur Letschert. De samenstelling van de coalitie is de kern van het overleg; JA21 schuift in deze ronde niet aan. Met 63 zetels is extra steun onvermijdelijk, en daarom staat het komend traject in het teken van bruggen slaan. In de volgende dagen moet blijken welke route het meeste draagvlak heeft en hoe snel een akkoord kan landen dat recht doet aan de urgentie van wonen, veiligheid en economie.
