Het nieuwe minderheidskabinet van D66, VVD en CDA staat nog maar net, en toch stapelen de problemen zich al op. Grote bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid lopen vast, de onderlinge verhoudingen binnen de coalitie staan onder druk en in de Kamer is weinig steun voor de belangrijkste plannen. Premier Rob Jetten wil vaart maken, maar de politieke werkelijkheid blijkt weerbarstig.
Broze basis van het regeerakkoord
Het regeerakkoord Aan de slag hangt op een dun koord. Omdat de coalitie geen meerderheid heeft, moet het kabinet voor elke maatregel op zoek naar wisselende steun in de Tweede Kamer. Volgens een analyse van RTL Nieuws sneuvelen daardoor veel voorstellen al in een vroeg stadium. Het gevolg: dossiers worden geparkeerd, doorgeschoven naar adviesorganen of opnieuw onderhandeld.
AOW-leeftijd op pauze
Een van de meest gevoelige onderwerpen is de versnelling van de AOW-leeftijd vanaf 2033. Dat plan is voorlopig stilgezet en voor advies naar de Sociaal-Economische Raad (SER) gestuurd. Zowel werkgevers als vakbonden hebben hun twijfels geuit, onder meer over de impact op mensen met zware beroepen en op de arbeidsmarkt. Door de stap naar de SER koopt het kabinet tijd, maar de inhoudelijke en politieke discussie is daarmee niet verdwenen.
Voor Jetten en de coalitie is de AOW-discussie een test voor het bredere draagvlak. Zonder steun buiten de eigen gelederen wordt het lastig om ingrijpende, meerjarige hervormingen door te voeren. Het kabinet zal dus met een overtuigende onderbouwing en mogelijke flankerende maatregelen moeten komen om alsnog een meerderheid te vinden.
Ophef over zwangerschapsuitkeringen
Ook het voorstel om de zwangerschapsuitkeringen te verlagen leidde tot felle reacties. D66-fractievoorzitter Jan Paternotte trok de steun van zijn partij in, naar verluidt zonder voorafgaand overleg met de coalitiepartners. Dat zorgde voor irritatie bij VVD en CDA, die nu een alternatief dekkingsvoorstel eisen om het begrotingsgat te dichten. Binnen D66 wordt gezocht naar andere opties, maar vooralsnog ligt er geen duidelijke vervanger.
De kwestie raakt een gevoelig punt binnen de coalitie: het onderlinge vertrouwen en de afstemming tussen de fracties. In een minderheidsconstructie, waar elke stem telt, kunnen dergelijke koerswijzigingen direct gevolgen hebben voor andere deals en voor het tempo waarin het kabinet beleid kan uitrollen.
Zorgbezuinigingen stranden in de Kamer
Het plan om circa 10 miljard euro te besparen op de zorg stuitte meteen op verzet. Via een motie van de ChristenUnie verdween de basis voor deze ingreep al snel van tafel. De vrees was dat vooral mensen met een beperking en chronisch zieken de gevolgen zouden merken. Het kabinet zal nu moeten zoeken naar andere manieren om de zorgkosten te beteugelen of om de begroting op een andere plek sluitend te maken.
Die zoektocht is complex. De zorguitgaven stijgen structureel, terwijl de politieke ruimte om stevig te snijden beperkt is. Mogelijke alternatieven variëren van gerichte efficiëntiemaatregelen tot fasering of het verschuiven van uitgaven, maar zonder breed draagvlak komt ook dat moeizaam van de grond.
Vrijheidsbijdrage stuit op breed verzet
Het kabinet wilde extra geld voor defensie ophalen via een nieuwe heffing, door ministers de vrijheidsbijdrage genoemd. In de Kamer is daar weinig animo voor. De weerstand richt zich vooral op de timing, de lastenverzwaring voor burgers en bedrijven en de vraag of er geen andere financieringsbronnen zijn. Zolang de steun uitblijft, is het onduidelijk hoe de noodzakelijke investeringen in de krijgsmacht worden afgedekt.
De brede kritiek dwingt de coalitie na te denken over alternatieve dekking, bijvoorbeeld via herprioritering binnen de begroting of door maatregelen te faseren. Maar ook die routes vereisen meerheden die nu niet vanzelfsprekend zijn.
Donkere wolken boven de economie
De economische context helpt niet mee. Het Centraal Planbureau (CPB) waarschuwt dat de aanhoudende oorlog in het Midden-Oosten de inflatie kan opstuwen en de Nederlandse economie verder onder druk kan zetten. Dat vergroot de onzekerheid rond groei, koopkracht en belastingopbrengsten. Richting Prinsjesdag moet het kabinet daarom tientallen miljarden in evenwicht zien te brengen, terwijl de ruimte voor pijnlijke keuzes beperkt is.
Die combinatie van macro-economische risico’s en politieke fragmentatie maakt de begrotingsopgave uitzonderlijk lastig. Elk voorstel wordt langs meerdere meetlatten gelegd: betaalbaarheid, uitvoerbaarheid, rechtvaardigheid én politieke haalbaarheid.
Coalitie en oppositie in permanente onderhandeling
De komende tijd zal het kabinet per dossier moeten zoeken naar wisselende meerderheden. Fractievoorzitter Jesse Klaver typeerde dat onlangs als een permanente formatie: telkens opnieuw onderhandelen, telkens opnieuw knopen doorhakken. Afhankelijk van het onderwerp kan het kabinet naar links of naar het midden kijken voor steun, maar dat vergt heldere prioriteiten en zorgvuldige afstemming binnen de coalitie.
Tegelijkertijd staan de verhoudingen tussen D66, VVD en CDA onder spanning. Afspraken over proces en communicatie zijn cruciaal om verrassingen en publieke irritaties te voorkomen. Zonder interne stabiliteit is het nog moeilijker om extern draagvlak te vinden.
Wat betekent dit voor de komende maanden?
Verschillende scenario’s liggen op tafel. Het kabinet kan bezuinigingen herschikken, maatregelen faseren, of kiezen voor uitstel tot er meer duidelijkheid is over economische ramingen en SER-adviezen. Het AOW-dossier hangt daarbij nauw samen met het bredere debat over werken, gezondheid en de houdbaarheid van het stelsel. Een doorrekening van alternatieven en gerichte compensatie voor kwetsbare groepen kunnen helpen om partijen over de streep te trekken.
Voor de zorg lijken gerichte efficiëntieverbeteringen en beter georganiseerde regionale samenwerking kansrijker dan generieke kortingen. Bij defensie is de vraag of een mix van intensiveringen, herprioritering en temporisering meer steun kan krijgen dan een nieuwe, afzonderlijke heffing.
Conclusie en vooruitblik
Na een valse start zoekt het kabinet-Jetten naar houvast. Grote ingrepen zijn voorlopig gestrand of doorgeschoven, en de coalitie moet herstellen van interne fricties. De politieke realiteit van een minderheidsregering dwingt tot zorgvuldig timmeren van meerderheden, dossier voor dossier. De weken richting Prinsjesdag worden beslissend: dan moet duidelijk worden welke maatregelen overeind blijven, welke worden aangepast en waar de dekking wordt gevonden.
Of het lukt om met een consistent, uitvoerbaar en rechtvaardig pakket te komen, hangt af van de bereidheid om te bewegen, zowel binnen de coalitie als bij de oppositie. Eén ding staat vast: zonder breed draagvlak in de Kamer komt er van de ambities in Aan de slag weinig terecht. De formatie mag dan voorbij zijn, het formeren gaat voorlopig gewoon door.
