De formatie tussen D66, VVD en CDA is de laatste fase ingegaan. Terwijl veel mensen hopen op lagere lasten en meer duidelijkheid, wordt achter de schermen gewerkt aan het financiële plaatje van het nieuwe kabinet. Om die keuzes te toetsen, schuiven de experts van De Nederlandsche Bank (DNB) en het Centraal Planbureau (CPB) aan. Hun oordeel moet richting geven aan de plannen – maar ook geruststelling bieden dat de rekensommen kloppen. Toch leeft de vrees dat de rekening opnieuw bij de werkende Nederlander terechtkomt.
De technocratische zet
Het is een bekend patroon in Den Haag: politieke keuzes worden langs de meetlat van rekenmeesters gelegd. Delen van de financiële plannen gaan naar CPB, DNB en het ministerie van Financiën. Dat geeft een stempel van deskundigheid, maar het biedt ook schuilruimte. Als de modellen zeggen dat de koopkracht op termijn verbetert, voelen partijen zich gesteund om nu impopulaire maatregelen te nemen, van belastingwijzigingen tot grote investeringen in klimaat en energie.
Na de gesprekken op woensdag klonk Rob Jetten optimistisch. Volgens hem is er “een beter beeld” van hoe het financiële plaatje eruit kan komen te zien. Dat maakt de plannen concreter, maar het zet ook de toon: als Jetten tevreden is, vrezen critici dat er dure keuzes aankomen die u in de portemonnee voelt. De spanning zit vooral in de verdeling van lasten, de prioriteiten bij klimaat en wonen, en de manier waarop die keuzes politiek worden verkocht.
Wat ligt er bij de experts?
De financiële scenario’s die bij CPB en DNB op tafel liggen, draaien om drie vragen: wat doet dit met de koopkracht, wat betekent het voor de economische groei en hoe houdbaar is het op lange termijn voor de overheidsfinanciën? Zulke doorrekeningen gaan niet om smaak of wens, maar om effecten: wie betaalt, wie profiteert en wanneer?
In de praktijk betekent dit dat keuzes over belastingen, uitgaven en investeringen worden doorgelicht. Verzwaren we de lasten op arbeid of vermogen? Versnellen we klimaatplannen en energie-infrastructuur, of temporiseren we? En wat doen we met incidentele meevallers of tegenvallers? De antwoorden op die vragen kleuren direct uw energierekening, uw huur of hypotheek, en het besteedbaar inkomen.
Deadline van 30 januari
De druk op de ketel is hoog. De formateurs mikken op 30 januari als einddatum voor dit traject. Dan moet er een akkoord liggen dat in elk geval de komende jaren richting geeft aan het beleid. Het gaat om een kabinet zonder eigen meerderheid: een minderheidskabinet dat voor steun afhankelijk is van anderen in de Tweede Kamer. Dat vergroot de noodzaak van een “degelijk” financieel verhaal, maar maakt scherpe keuzes ook politiek kwetsbaar. Tegenstanders spreken van een gebrek aan mandaat, zeker na een verkiezingsuitslag die naar rechts verschoof.
Wonen en stikstof: keuzes die pijn doen
Ook wonen en het stikstofdossier kwamen woensdag op tafel. Jetten benadrukte dat er “snel actie” mogelijk is zodra er een kabinet zit en dat er “keuzes” nodig zijn. Dat klinkt daadkrachtig, maar de vraag is: welke keuzes precies? In het stikstofbeleid gaat het onvermijdelijk over ruimte: voor natuur, voor landbouw, voor woningbouw en voor infrastructuur. Critici vrezen dat “keuzes maken” neerkomt op het uitkopen of onteigenen van boeren om bouwruimte te creëren.
Bij wonen speelt een soortgelijke spanning. Nederland kampt met een fors tekort aan betaalbare huizen. De roep om tempo is luid, maar tempo betekent ook lastige afruilen: bouwen in het weiland of binnenstedelijk verdichten, prioriteit voor starters of voor andere doelgroepen, en hoe financier je dat zonder de huizenprijzen verder op te jagen? Tegenstanders vrezen dat nieuwbouw vooral buiten de stad en voor specifieke groepen wordt versneld, terwijl starters en middeninkomens achteraan blijven staan.
Wat betekent dit voor uw portemonnee?
De kernvraag voor veel Nederlanders is simpel: wordt het leven betaalbaarder of duurder? Het antwoord hangt af van de mix die nu wordt gesmeed. Een verschuiving in belastingen kan de koopkracht van werkenden tijdelijk ondersteunen, maar als daar hogere indirecte belastingen of energiekosten tegenover staan, is het netto-effect onzeker. Grote klimaat- en energieprojecten kunnen op termijn lagere energiekosten en meer leveringszekerheid opleveren, maar vragen onderweg forse investeringen.
CPB-doorrekeningen geven richting, geen garantie. Ze laten zien hoe een pakket waarschijnlijk uitpakt in cijfers, maar ze voorspellen niet alles. Onzekere factoren – rente, inflatie, geopolitiek – kunnen de werkelijkheid snel veranderen. Daarom draait de politieke discussie niet alleen om wat er “kan”, maar vooral om wat je als land “wilt” en hoe je de pijn verdeelt.
De politiek tactiek achter het cijferwerk
Het inzetten van CPB en DNB heeft ook een tactische kant. Wie een lastig besluit wil verkopen, verwijst graag naar de rekenmeesters: het is nodig, het is houdbaar, het is goed voor de lange termijn. Voorstanders zien dit als verantwoordelijkheid nemen; critici noemen het wegduiken voor politieke keuzes. Feit is dat modellen en tabellen niet bepalen wat rechtvaardig is. Dat blijft een politieke afweging.
Dat verklaart ook de felle reacties. Voor wie al moeite heeft om rond te komen, voelt elk plan dat niet direct verlichting biedt als meer van hetzelfde. Als Jetten blij is, klinkt bij tegenstanders meteen de alarmbel: meer uitgaven hier, een heffing daar, en aan het eind van de rit ben je weer duurder uit. Dat sentiment speelt al langer, en het voedt wantrouwen richting technocratische besluiten.
Hoe nu verder?
Als de deadline van 30 januari wordt gehaald, volgt snel een presentatie van het akkoord. Daarna begint de tweede helft: steun zoeken in de Kamer, de koopkrachtplaatjes uitleggen en het vertrouwen winnen van een publiek dat kritisch meekijkt. Voor wonen en stikstof is snelheid beloofd, maar tempo zonder draagvlak werkt zelden. Voor het financieel kader geldt hetzelfde: begrijpelijke keuzes, helder uitgelegd, vergroten de kans dat mensen de rit willen uitzingen.
De komende dagen zijn dus beslissend. Wordt het een pakket dat vooral rekent op later, of komt er ook acute verlichting voor huishoudens en ondernemers? Krijgt woningbouw echt voorrang met zicht op betaalbaarheid, of blijft het bij beloftes? En lukt het om klimaat- en energieplannen zo te faseren dat kosten en baten eerlijker landen?
Samenvatting en vooruitblik
De formatie staat op het punt de knoop door te hakken. CPB en DNB kijken mee, de rekenlinialen liggen klaar en 30 januari is de streep. Tussen technocratisch gelijk en maatschappelijk draagvlak ligt een dunne lijn. Als dit pakket mensen niet binnen afzienbare tijd lucht geeft, blijft het politiek onrustig. De boodschap is helder: maak keuzes die kloppen op papier én aan de keukentafel. Binnen een week weten we of dat gelukt is.
