De prijzen aan de pomp schieten omhoog en dat voelen steeds meer mensen direct in hun portemonnee. Waar een liter benzine niet zo lang geleden nog rond de 2,10 euro kostte, staat de teller nu vaak ruim boven de 2,50 euro. Diesel ging al eerder over die grens. En volgens kenners is het einde voorlopig nog niet in zicht.
Brandstofprijzen blijven stijgen
De discussie over de dure brandstof laait al wekenlang op. Niet alleen bij automobilisten aan de pomp, maar ook in de politiek en in de media. Internationale spanningen, krapper aanbod op de oliemarkt, dollarkoers en raffinageproblemen spelen allemaal mee. In combinatie met binnenlandse belastingen zorgt dat voor een snel oplopende literprijs.
Het kabinet liet de afgelopen weken weten voorlopig niet in te grijpen. Dat geldt zowel voor brandstof als voor stijgende energieprijzen. Voor veel huishoudens en ondernemers komt dat als een teleurstelling. De reis naar het werk, de boodschappen, een weekendje weg: alles wordt duurder als de brandstofprijs omhoog gaat.
Wie profiteert van dure brandstof?
Terwijl automobilisten meer betalen, rijst de vraag: wie verdient er eigenlijk aan die hogere prijs? Uit uiteenlopende berekeningen en verklaringen van experts blijkt dat de overheid een van de grootste meevallers ziet. Dat komt niet doordat de overheid iets verandert aan de regels, maar door de structuur van de prijs zelf.
Een liter aan de pomp bestaat grofweg uit drie delen: de productiekosten en marges (ruwe olie, raffinage, transport, tankstation), vaste belastingen (accijnzen) en een percentagebelasting (btw). Juist die combinatie werkt bij stijgende prijzen in het voordeel van de schatkist.
Hoe de prijs aan de pomp is opgebouwd
De accijns is een vast bedrag per liter. Voor benzine ligt dat in Nederland in de buurt van 0,85 euro per liter. Dat bedrag verandert niet automatisch mee met de marktprijs. Of de benzine nu 2,10 of 2,60 euro kost, de accijns per liter blijft hetzelfde, tenzij de wet wordt aangepast.
Daarnaast betaal je btw. Die bedraagt 21 procent en wordt berekend over de totale pompprijs, inclusief accijns. En dat is precies de reden waarom de overheidsinkomsten meestijgen zodra de prijs aan de pomp oploopt: hoe hoger de prijs, hoe meer btw er binnenkomt per liter.
Een eenvoudig voorbeeld maakt dat duidelijk. Stel dat benzine stijgt van 2,10 naar 2,50 euro per liter. Die 40 cent extra wordt niet alleen veroorzaakt door duurdere olie of hogere marges, maar levert ook direct extra btw op. De accijns blijft gelijk, de btw groeit mee.
Waarom btw-opbrengsten zo hard meestijgen
Omdat btw een percentage is, werkt het als een soort automatische meebeweger. De overheid hoeft niets te doen om meer te ontvangen; de hogere prijzen zorgen vanzelf voor extra btw-inkomsten. Bij accijnzen is dat anders. Die zijn vast per liter en daardoor stabiel, tenzij het kabinet ervoor kiest de tarieven te verlagen of te verhogen.
Voor veel automobilisten voelt dat wrang. Zij zien de prijs aan de pomp stijgen en daarmee de maandlasten voor mobiliteit, terwijl de staatskas meedeint op die beweging. Tegelijkertijd kan de overheid die opbrengsten benutten voor algemene uitgaven, zoals zorg, onderwijs, infrastructuur of klimaatmaatregelen. Die afweging is politiek beladen.
Hoeveel levert dat op voor de schatkist?
Rekenvoorbeelden die de afgelopen tijd in de media en door experts werden gedeeld, laten zien dat het om forse bedragen gaat. Alleen al door de hogere btw-opbrengsten kan het extra bedrag oplopen tot enkele miljoenen euro’s per dag. Kijken we naar het totale verbruik in Nederland, dan komt een grove schatting uit op ongeveer 3 miljoen euro extra per dag bij de huidige prijsniveaus.
Houden deze prijzen langere tijd stand, dan lopen de bedragen op jaarbasis flink op. De extra inkomsten kunnen richting 1 miljard euro per jaar gaan. En als de literprijs verder stijgt, bijvoorbeeld in de richting van 3 euro, dan kan dat oplopen naar meerdere miljarden, met schattingen die zelfs in de buurt van 3 miljard euro uitkomen. Het gaat om indicatieve berekeningen, maar ze maken duidelijk hoe sterk de btw meegroeit met de pompprijs.
Waarom dit zoveel discussie losmaakt
Het idee dat de overheid meeverdient aan stijgende prijzen, zorgt voor ongenoegen. Burgers en ondernemers voelen de pijn direct. Zij tanken duurder, terwijl de overheid per liter meer btw ontvangt. Critici vinden dat er daarom ook iets terug moet komen, bijvoorbeeld in de vorm van tijdelijke lastenverlichting of gerichte compensatie.
Voorstanders van niets doen wijzen op meerdere overwegingen. Ten eerste zijn de opbrengsten al bestemd voor algemene uitgaven die de samenleving ten goede komen. Ten tweede past terughoudendheid bij klimaatdoelen: lagere brandstofprijzen kunnen het verbruik stimuleren. En ten derde is de begrotingsruimte beperkt: meevallers aan de ene kant worden vaak gecompenseerd door tegenvallers aan de andere kant.
Ingrijpen of niet: opties op tafel
Er zijn grofweg drie manieren waarop een kabinet kan bijsturen:
- Tijdelijke accijnsverlaging: de vastgestelde heffing per liter gaat omlaag, waardoor de pompprijs daalt. In het verleden is dit al eens ingezet om de pijn aan de pomp te verzachten.
- Gerichte compensatie: bijvoorbeeld via een kilometervergoeding, een hogere reiskostenvergoeding, of steun voor specifieke groepen, zoals bewoners van buitengebieden of kleine ondernemers.
- Breder pakket: combinatie van fiscale aanpassingen, energiebesparingsprogramma’s en versnelling van alternatieven, zoals elektrisch rijden en openbaar vervoer.
Het kabinet heeft voor nu aangegeven niet te willen ingrijpen in de prijs aan de pomp. Rob Jetten, als verantwoordelijke bewindspersoon op het dossier energie en klimaat, liet eerder weten dat het huidige beleid wordt voortgezet. Dat betekent dat de accijnzen en btw gewoon blijven gelden en dat eventuele extra opbrengsten niet automatisch worden teruggesluisd.
Gevolgen voor huishoudens en bedrijven
De impact van hogere brandstofprijzen verschilt per situatie. Wie weinig rijdt of simpel kan overstappen op het ov, merkt het minder. Voor veel gezinnen en ondernemers is die keuze er niet. Woon-werkverkeer, zorgafspraken, sportclubs of leveringen aan klanten zijn vaak afhankelijk van de auto of bestelbus.
Bedrijven in transport en logistiek krijgen te maken met hogere kosten. Een deel daarvan wordt uiteindelijk doorgerekend aan klanten, waardoor prijzen van producten en diensten kunnen stijgen. Zo werkt de duurdere brandstof door in de hele keten, van groothandel tot supermarkt.
Ook lokaal zijn de effecten zichtbaar. Tanktoerisme kan toenemen als het prijsverschil met buurlanden groter wordt. Tegelijk kan de omzet van kleine tankstations onder druk komen te staan, zeker buiten de snelwegen, waar marges krap zijn en volumes dalen als mensen minder gaan rijden.
Waarom btw zo’n belangrijk verschil maakt
Het onderscheid tussen accijns en btw is de kern van de huidige meevaller voor de overheid. Accijns is stabiel per liter en levert dus een vaste stroom op, los van de marktprijs. Btw is een percentage van de totale prijs. Als de literprijs stijgt, stijgt de btw-opbrengst automatisch mee. Die werking zorgt ervoor dat de inkomsten zo snel oplopen bij een periode van dure brandstof.
Dat roept ook communicatievragen op. Veel mensen weten niet precies hoe de prijs is opgebouwd. Als blijkt dat een aanzienlijk deel van de pompprijs uit belastingen bestaat, neemt de frustratie toe. Heldere uitleg over hoe de prijs tot stand komt, kan helpen om het debat feitelijker te voeren.
Toekomst van autorijden in Nederland
De huidige situatie dwingt tot nadenken over mobiliteit. Dure brandstof kan gedrag veranderen. Wie kan, stapt vaker op de fiets, pakt het ov of schaft een elektrische auto aan. Voor anderen is dat minder haalbaar. Beschikbaarheid, kosten, laadinfrastructuur en afstanden spelen een grote rol.
Op langere termijn wijst veel erop dat de belastingmix zal verschuiven. Nu komt een groot deel van de inkomsten uit brandstofaccijnzen en btw op fossiele brandstoffen. Naarmate meer mensen elektrisch gaan rijden, nemen die inkomsten af. Dan ontstaat de vraag hoe de overheid mobiliteit in de toekomst gaat belasten, bijvoorbeeld via kilometerheffing of andere vormen van gebruiksbelasting.
Wat als de prijs nog verder stijgt?
Mocht de literprijs richting de 3 euro gaan, dan lopen niet alleen de lasten voor automobilisten verder op, maar stijgen de btw-inkomsten opnieuw mee. Schattingen laten zien dat het extra bedrag voor de schatkist dan richting meerdere miljarden per jaar kan gaan. Politieke druk om in te grijpen zal dan vrijwel zeker toenemen, bijvoorbeeld met een tijdelijke accijnsverlaging of compenserende maatregelen.
Anderzijds waarschuwen sommige economen dat prijsplafonds of frequente belastingaanpassingen de markt verstoren en investeringen in alternatieven kunnen remmen. Tussen betaalbaarheid, leveringszekerheid en klimaatdoelen moet voortdurend een balans worden gezocht.
Wat kun je als automobilist doen?
Op korte termijn zijn de mogelijkheden beperkt, maar er zijn wel stappen die kunnen helpen om de kosten te drukken:
- Rij zuiniger: bandenspanning op peil, rustig optrekken en anticiperen scheelt al snel enkele procenten brandstof.
- Plan ritten: combineer afspraken en vermijd spits wanneer mogelijk.
- Vergelijk prijzen: tankstations verschillen onderling, zeker buiten de snelweg.
- Overweeg alternatieven: carpoolen, ov of (deels) overstappen op elektrisch wanneer dat past.
Conclusie: stijgende prijzen, stijgende btw
De aanhoudende stijging van de brandstofprijzen raakt huishoudens en bedrijven direct. Tegelijk ziet de overheid de btw-opbrengsten meestijgen, bovenop de vaste accijnzen. Op dagbasis gaat het om miljoenen extra, op jaarbasis om mogelijk miljarden, zolang de hoge prijzen aanhouden.
Dat maakt het thema niet alleen economisch, maar ook politiek gevoelig. Moet de overheid ingrijpen om de pijn te verzachten, of is terughoudendheid beter om doelen op het gebied van klimaat en begroting te bewaken? Zolang de prijs aan de pomp blijft klimmen, zal de roep om duidelijkheid en mogelijk ingrijpen alleen maar luider worden. De komende tijd zal blijken of het huidige beleid standhoudt, of dat er alsnog maatregelen komen om de druk aan de pomp te verlichten.
