Een lijst die niet iedereen schaamtevol vindt
Asielminister Bart van den Brink heeft veertien extra weigergemeenten op het matje geroepen, bovenop de tien die al onder toezicht staan, omdat zij onvoldoende voldoen aan de Spreidingswet. Hun namen verschijnen voortaan maandelijks, bedoeld als drukmiddel om meer opvangplekken af te dwingen.
Die aanpak werkt niet alleen als schandpaal. Tegenstanders zien de publicatie juist als erelijst, omdat lokale bestuurders volgens hen de belangen van hun inwoners zwaarder laten wegen dan Haagse quota. Intussen blijft het politieke draagvlak voor grootschalige opvang zichtbaar onder druk staan.
Wie er op de lijst staat
De huidige 24 gemeenten zijn: Aalten, Brunssum, Achtkarspelen, Bunschoten, Bergen (L), De Ronde Venen, Beverwijk, Dinkelland, Gemert-Bakel, Hardinxveld-Giessendam, Overbetuwe, Hellendoorn, Sluis, Lopik, Valkenswaard, Montfoort, Voerendaal, Oldebroek, Westland, Oldenzaal, Aalsmeer, Vlaardingen, Bronckhorst en Vught.
Hun burgemeesters en wethouders worden op het ministerie verwacht voor toelichting en voortgang. Veertien namen zijn nieuw op de lijst, tien stonden al onder verscherpt toezicht. De publicatie wordt iedere maand geactualiseerd, waarmee Den Haag de druk zichtbaar en oplopend houdt.
Drukmiddel met zes stappen
Achter de gesprekken schuilt een escalatieladder met zes stappen. In het uiterste geval kan de minister een vergunning voor opvang zelf verlenen, over de gemeenteraad heen. “Dat zal dan ergens in het najaar zijn,” zei Van den Brink, gevolgd door: “de wet is de wet.”
Critici wijzen op vermeende willekeur in handhaving. Zij noemen bijvoorbeeld de discussie in Amsterdam over het boerkaverbod onder burgemeester Femke Halsema, en vragen waarom daar niet soortgelijk is ingegrepen. De suggestie: streng waar het uitkomt, terughoudend waar het niet uitkomt.
Niet alleenstaande weigeraars
Volgens cijfers van Van den Brink voldoen 107 van de 342 gemeenten niet aan de taakstelling, bijna een op de drie. Sommige raden kiezen daar bewust voor. In Oldebroek zei wethouder Tom de Nooijer: “Het van hogerhand doordrukken van asielopvang is destructief.”
Ook elders krijgt het verzet vorm. West Betuwe stapte naar de rechter om 150 opgelegde plekken tegen te houden, terwijl de raad van Westland al eerder uitsprak dat er geen draagvlak is voor een AZC. Weigeren, vertragen en procederen lopen er in elkaar over.
Stil verzet en stilte in de inbox
Recent mailde de minister 223 gemeenten die volgens hem onvoldoende in beweging kwamen, met de vraag hoe zij alsnog aan de wet gaan voldoen. Zeventenveertig gemeenten antwoordden helemaal niet. In de Kamer noemde hij dat, gezien het maatschappelijk debat, “een verbazingwekkende manier van werken”.
Niet meewerken als drukmiddel is in Den Haag overigens niet nieuw. Tegenstanders herinneren eraan dat ambtenaren eerder strenger asielbeleid van zijn voorganger Faber frustreerden. De onderliggende boodschap aan het ministerie is duidelijk: wie de bal kaatst, krijgt hem terug.
Grote verschillen in opvangcijfers
Een analyse van het Reformatorisch Dagblad, op basis van officiële cijfers, toont forse verschillen. 39 procent van de gemeenten realiseerde nog geen enkele plek, terwijl een kleine kopgroep tot wel 416 procent van de doelstelling haalde. Dat prikkelt de discussie over dwang en draagkracht.
Voorstanders van lokale regie zeggen dat keuzevrijheid logischer is dan landelijke druk, omdat gevolgen en draagvlak per plek verschillen. Anderen vinden juist dat solidariteit regionaal moet worden afgedwongen, zodat enkele gemeenten niet structureel de zwaarste lasten blijven dragen.
Veiligheidszorgen en een ongemakkelijke tegemoetkoming
Het nieuwste WODC-rapport meldt, ondanks een sussende titel, dat asielgerelateerde criminaliteit op vrijwel alle onderdelen stijgt. Voor veel raadsleden die bedenkingen hebben bij nieuwe locaties, is dat aanleiding om extra voorzichtig te zijn met grootschalige opvang.
In Lochem kregen omwonenden rond een AZC duizend euro per adres voor beveiligingsmaatregelen als camera’s, sloten en hekken. Voor critici bevestigt die stap dat zorgen serieus zijn, en dat geruststellende woorden niet altijd passen bij maatregelen op straatniveau.
Deadlines naderen en besluiten tellen
In december presenteert het kabinet de verdeelbesluiten. Volgens de capaciteitsraming zijn in totaal 88.000 plekken nodig. Die moeten uiterlijk 1 juli 2027 operationeel zijn en blijven tot ten minste 31 december 2028 behouden. Besluiten dit najaar tellen dus dubbel.
De casus Elst laat zien dat verzet soms loont. Daar verdween een AZC-plan van tafel na een unanieme raadsmotie, mede door druk van bewoners. Aan de zijde van de 24 gemeenten groeit het vertrouwen dat publieke steun breed is, en dat meer namen zullen aansluiten.
Wat dit politiek betekent
De confrontatie tussen Den Haag en de weigergemeenten legt tanend draagvlak en gespannen verhoudingen bloot. De maandelijkse publicatie fungeert als stok achter de deur, maar ook als uithangbord voor tegenstanders die de lijst als ereteken presenteren richting hun kiezers.
De komende maanden draaien om keuzes: onderhandelen, procederen of alsnog leveren. December wordt de lakmoesproef, met besluiten die voor jaren doorwerken. Tot die tijd zetten gemeenten, bewoners en het Rijk hun posities neer, wetend dat elke stap politiek en lokaal doortrilt.
